a)rewolucja naukowo-techinczna-(pojęcie wprowadził w ‘39 John Bernal)rozwój naukowy i postęp techinczny-rozwój sił wytwórczych,nowe metody wytwarzania-automatyzacja(ważnymi składnikami rozwoju są elektronika i cybernetyka),wykorzystanie energii jądrowej(od ‘54 w ZSRR) spowolonione po katastrofie w Czarnobylu(IV ‘86),masowe wykorzystanie ropy naftowej i gazu ziemnego,rozwój telekomunikacji(‘62-łaczność satelitarna) i mikroelektroniki(‘72-kieszonkowy kalkulator,komuputery osobiste i profesjonalne-’79 rewolucja informatyczna IBM’a)-elktronika kwantowa i nadprzewodnictwo w wysokich temperaturach(‘86)-sondy kosmiczne,TV Sat,światłowody,magnetowidy,płyty CD(‘82). ‘52-Watson i Crick-odkrycie struktury DNA,’72-biotechnika(inżynieria genetyczna)-biologia przemysłowa pozwala na rozwiązanie problemów żywnościowych i energetycznych.USA-dzięki Wernerowi von Braunowi(konstruktor V-1 i V-2 w niewoli) rozwój techniki rakietowej.4 X ’57-pierwszy sztuczny satelita Ziemi i 12 VI ‘61-Jurij Gagarin w kosmosie-sukcesy ZSRR-USA przestaje czuć się bezpieczne utworzenie NASA-20 VII ‘69-Neil Armstrong i Aldrin na Księżycu,bezzałogowe statki na Wenus(ZSRR-’70) i Marsie(USA-’75).Wahadłowce amerykańskie do ‘86-katastrofa.Ograniczanie środków na eksploratacje kosmosu.Następstwa rewolucji naukowo-technicznej:
-restrukturyzacja przemysłu(od tradycyjnych do nowoczesnych i przyszłościowych gałezi-szybciej w krajach rozwiniętych)
-nowa rola nauki-lepiej finasowana(znów kraje rozwinięte),powiązana z produkcją-technologia staje się towarem
-zmiany w technologii wytwarzania(nacisk na oszczędność),poprawa jakości i szybkości usług(motoryzacja,lotnictwo,łączność)
-zmiany w organizacji i zarządzaniu działalnością gospodarczą – komputeryzacja i automatyzacja
-podniesie jakości życia-więcej czasu wolnego,nowoczesne środki masowego przekazu-uczestnictwo w masowej kulturze
-dysproporcja w rozwoju gospodarczym bariery polityczne(embargo,brak kapitału) i techniczne(brak kadr i infrastruktury)
b)kryzys energetyczny-po powstrzymaniu recesji pod koniec 50’;dekada szybkiego wzrostu’60-’70;uzależnienie gospodarki światowej od energii elektrycznej i ropy naftowej(podstawowy surowiec dla przemysłu energetycznego,motoryzacyjnego i chemicznego).W latach ‘51-’72-wzorst wydobycia(kraje arabskie i ZSRR) i zużycia ropy przy spadeku cen.Koniec 50’ – powstaje OPEC(Organizacja krajów Eksporterów Ropy naftowej), który pod wpływem wojny ‘67 i zwiększenia roli nafty libijskiej uzyskuje podwyżkę cen ropy w ‘71-umowa w Teheranie.W czasie wojny ‘73,kraje arabskie użyły broni ekonomicznej-Irak znacjonalizował instalacje wydobywcze(Exxon,Mobil,Royal Dutch Shell),embargo na dostawy ropy do krajów popierających Izrael i dwukrotne podniesienie cen ropy(70% i 128%)-4-krotny wzrost cen w przeciągu roku-koniec taniej energii.Drugi szok naftowy w ‘80 po rewolucji islamskiej w Iranie-spadek wydobycia.Skutki kryzysu naftowego:
-zahamowanie tempa wzrostu państw zachodnich(bezrobocie,stagnacja gospodarcza,wzrost cen-stagflacja)
-przeciw działanie sktukom(rezerwy strategiczne i wzrost własnego wydobycia,poparcie Arabii Saudyjskiej związanej z USA)
-polityka oszczędności zużcia energii(technologie oszczędnościowe i alternatywne źródła energii-alkohol,biogazy,słoneczna,wiatru)
-zmiana polityki gospodarczej-zwalczanie bezrobocia i inflacji
-nadwyżki finansowe(petrodolary)-lokawane w bankach zachodnich(na dalsze inwestycje,konsumpcja i wojny – Iran-Irak)
c)zadłużenie międzynarodowe-od ‘70 wzrasta zadłużenie państw rozwijających się u rozwiniętych(prawie 8 razy).Przyczyny:
-popyt na pożyczki-inwestycje w rozwój(industrializacja,rozwój rolnictwa i infrastruktury)
-niska stopa oprocentowania utrzymująca się w 70’
-ceny towarów przez kraje rozwijające się rosły do ‘81-szans na zysk
-petrodolary z banków zachodnich były przeznaczane na pożyczki do krajów rozwijających się i do kilku komunistycznych-długoterminowe kredyty finansujące rozwój gospodarczy
d)integracja gospodarcza-Traktaty Rzymskie w ‘57 powstanie EWG(Francja,RFN,Włochy,Beneluks,potemWlk.Brytania,Dania, Iralandia,Gracja,Hiszpania i Portugalia-wspólny rynek,swoboda wymiany towarowej i informacji,współpraca w zakresie przemysłu,transportu,ochrony socjalnej,polityki podatkowej i celnej) i Euratom(Europejska Wspólnota Energii Atomowej).
EFTA(Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu-’60)-kraje zachodnie poza EWG.’60-powstanie OECD-koordynacja polityki gospodarczej i przeciw działanie kryzysom(EWG+EFTA+USA,Kanada,Jopania,Turcja,Australia,Nowa Zelandia,Meksyk).
67’-Wspólnota Europejska(połączenie EWG,Euratom i Europejskiej wspólnoty węgla i stali).’58-wymienialne waluty
-RWPG(Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej-’49),słaba integracja,embargo ze strony Zachodu,narzucona doktryna gospodarcza ZSRR-autarkia(wszystkie gałęzie bez specjalizacji),mała rola handlu międzynarodowego-brak wymienialnej waluty,w ‘58-międzynarodowy podział pracy(ale ograniczenia zostały-mopol państwa w handlu zagranicznym,brak wspólnej waluty).’71-kompleksowy program,mimo olbrzymiej administracji nie wprowadzony w życie,wręcz przeciwnie Polska, Węgry próbują zacieśniać więzy z gospodarką zachodnią
e)korporacje transnarodowe-przedsiębiorstwa które mają conajmniej jedną filię za granicą w conajmniej jednym kraju-skutek przekształteń w gospodarce światowej;wpływ na politykę(zwiększają siłę krajów rozwiniętych, a zmiejszają siłę krajów rozwijająych się),badania naukowe w ‘80:Exxon Corporation(USA),Royal Dutch Shell(Wlk.Brytania),Mobil Oil Corporation(USA)-największe i najwięcej fili w Europie zachodniej.Przyczyny umocnienia się:
-rewolucja naukowo-techniczna-możliwość badań,a telekomunikacja pozwala sprawnie zarządzać
-zmiejszenie poczucia bezpieczeństwa inwestycji zagranicznych(kryzys naftowy,wojny lokalne)
-postępy integracji w Europie zachodniej-swobodny przepływ kapitału i technologii
f)pokojowe współisnienie i wyścig zbrojeń-od ‘55 pokojowe współistnienie i jednocześnie zbrojenia i rozbrojenia-wyścig technologiczny-„równowaga strachu” i „spirala zbrojeń”-żadna ze stron nie mogła użyć broni,bo groziło by to totalny,atomowym konfliktem,ale obie strony zwiększały i unowocześniały swoje arsenały.Szpeigostwo-‘60 zestrzelenie U-2,pociski rakietowe(pociski „pershing”, „cruise”, SS-20),bombowce i okręty podwodne wyposażony w głowice jądrowe.Broń neutronowa(USA). Wlk.Brytania,Francja,ChRL(‘64),Izrael(prawdopodobnie)-broń atomowa.W latach osiemdziesiątych możliwości do budowy osiągnęly:Indie,Pakistan,Brazylia,Irak,RPA.’57-plan Rapackiego-utworzenie strefy bezatomowej w Europie środkowej(nam by się najbardziej oberwało).Zakaz prób w atmosferze(‘63),demilitaryzacja kosmosu i księżyca(‘67,’79),’68-o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej.’72-SALT I;’79-SALT II(nie ratyfikowany przez kongres USA-wojna w Afganistanie).’75-KBWE(Konferncja Współpracy i Bezpieczeństwa w Europie) w Helsinkach-suwerreność państw,wyrzeczenie się agresji,prawa człowieka- osobiste, ekonomiczne,kulturalne i ekologiczne.Przestrzeganie swobody wymiany informacji,wyboru ojczyzny(czwarty koszyk KBWE)
g)konflikty militarne- „brudna wojna” Francuzów w Indochinach ’45-’54;Wietnam’64-’75 po incydencie w zatoce Tonkijskiej,kontyngent wojsk amerykańskich i SEATO do Wietnamu południowego,ruch pacyfistyczny w USA-Nixon w ‘69 pomału wycofuje się z Wietnamu.’75-pada Sajgon,Ho Chi Minh rządzi.’75-’79 – rządy Czerwonych Khmerów w Kambodży(efekt uboczny interwencji amerykańskiej)-terror Pol-Pota obalony przez armię wietnamską.
-kryzys-zestrzeleniu U-2 nad ZSRR,’61-kryzys berliński-postawienie muru,’59-obalenie Batisty-Fidel Castro Ruz z pomocą „Che” Guevary przejmuje władzę na Kubie(ruch 26 lipca),reforma rolna i nacjonalizacja,’61-nieudana inwazja amerykańska w Zatoce Świń,’62-próba zainstalowania rakiet radzieckich-Chruszczow idzie na kompromis wobec J.F.Kennedy’ego.
-kryzysy bliskowschodnie-’48-’49-pierwsza wojna(powstanie państwa Izrael);’56-Naser nacjonalizuje Kanał Sueski-atak Wlk.Brytanii,Francji,Izraela na Egipt(strefę kanału)-protest ZSRR,ONZ i objętość USA-wycofanie się agresorów-koniec wpływów brytyjskich na Bliskim Wschodzie-dwa obozy:USA i Izrael i ZSRR i państwa arabskie;’67-wojna siedmiodniowa(opanowanie i kolonizacja Wzgórz Golan,starej Jerozolimy,lewgo brzegu Kanału).6 X ’73-wojna Jom Kippur(następca Nasera Sadat chciał z pozycji siły negocjować z Izraelem)-pomoc USA błyskawiczne zwycięstwo Izraela,kryzys naftowy-Konferencja Bliskowschodnia,’79-pokój w Camp David-Egipt uznaje Izrael,walki na terenie Libanu wspierającego OWP.
-wojska w Afganistanie ‘79-’89,pomoc komunistom afgańskim,odwrócenie uwagi od problemów wewnętrznych,protest USA i wsparcie ze strony amerykańskiej i pakistańskiej dla mudżahedinów
h)dekolonizacja-zbrojne powstanie narodowo wyzwoleńcze lub pokojowo po uzyskaniu zdolności do samorządności i samodzielczości gospodarczej(-Wlk.Brytania-Macmillan,Francja-de Gaulle;nie tracenie więzi z koloniami);pomoc sekretarza ONZ Daga Hammarskjolda;’62-wyzwolenie Algerii przez rząd Abbasa.’56-’59-niepodległość Maroka,Tunezji,Sudanu,Ghany i Gwinei.
‘60-rok Afryki-17 kolonii wyzwolonych(brytyjskich,francusich i belgijskich).Do ‘68 pozostałe francuskie i brytyjskie.’75- „rewolucja goździków” w Portugalii-niepodległośc Angoli,Mozambiku i Wysp Zielonego Przylądka.Niepodległość uzyskały też(‘60-’75):Cypr, Malta, Kuwejt,Singapur,Borneo,Jamjka,Bardados,Gujana bryt. i holen.,Grenada,Nowe Hybrydy,Samoa,Fidżi,Tonga,W-py Salomona.
Skutki dekolonizacji:-dojście do władzy ludzi dążacych do totalitaryzmu,wojny lokalne(najemnicy-’60 Kongo Belgijskie),próby integracji(Kwame Nkrumah-premier Ghany),próby budowy państwa na wzór ZSRR